Καρκίνος και Καρδιά

Αναδημοσίευση του άρθρου από το περιοδικό «Στους ρυθμούς της καρδιάς» του Ελληνικού Ιδρύματος Καρδιολογίας

Γράφει η Έλενα-Διοτίμα Μιχαλοπούλου

Καρδιολόγος – Διευθύντρια,
Υπεύθυνη Μονάδος Καρδιο-Ογκολογίας, Λαϊκού Γενικού Νοσοκομείου Αθηνών

Τι είναι η Καρδιο-Ογκολογία και γιατί σήμερα μιλάμε όλο και περισσότερο για αυτή;

Οι εξελίξεις στις ογκολογικές θεραπείες, τα τελευταία 30 χρόνια, έχουν οδηγήσει σε σημαντική αύξηση της επιβίωσης των ασθενών. Περίπου 20 εκατομμύρια άτομα, στις Ηνωμένες Πολιτείες, θεωρούνται επιζώντες από καρκίνο. Η αξιοσημείωτη βελτίωση της επιβίωσης των καρκινοπαθών έχει αποδοθεί στην ένταξη αποτελεσματικών νέων θεραπειών στο θεραπευτικό μας οπλοστάσιο.

Υπάρχει μεγάλη εξέλιξη τόσο στις χειρουργικές τεχνικές όσο και στη χημειοθεραπεία, στην ανοσοθεραπεία αλλά και στην ακτινοθεραπεία για την καταπολέμηση της καρκινικής νόσου. Όμως, η μακροχρόνια πλέον επιβίωση φέρνει τους ασθενείς αντιμέτωπους με ανεπιθύμητες δράσεις της ογκολογικής θεραπείας, μεταξύ των οποίων και παρενέργειες από την καρδιά. Πολλές φορές θεραπεύεται ο καρκίνος, ο ασθενής όμως καταλήγει από σοβαρό καρδιολογικό πρόβλημα.

Η ανάγκη για καρδιολογική φροντίδα αποτελεί πλέον αναπόσπαστο μέρος της θεραπείας του καρκίνου και είναι αντικείμενο μιας νέας υπο-ειδικότητας της Καρδιολογίας, της Καρδιο-Ογκολογίας, η οποία γνωρίζει σημαντική ανάπτυξη. Η Καρδιο-Ογκολογία ασχολείται με τη διάγνωση και θεραπεία της καρδιοτοξικότητας, των επιπλοκών δηλαδή από την καρδιά και το κυκλοφορικό σύστημα που επιφέρει η θεραπεία του καρκίνου.

Καθίσταται σαφές, πως, α) όταν υπάρχει πρόβλημα με την καρδιά, πριν από την έναρξη της ογκολογικής θεραπείας πρέπει να θεραπευτεί εγκαίρως, για να μπορέσει ο ασθενής να λάβει απρόσκοπτα τα φάρμακα κατά του καρκίνου και β) κατά τη διάρκεια της χορήγησης της θεραπείας για τον καρκίνο, αλλά και μετά το τέλος

αυτής, πρέπει ο ασθενής να παρακολουθείται συχνά, για να διαγνωστεί οποιαδήποτε καρδιοτοξικότητα, ώστε να μη χρειαστεί να διακοπεί η θεραπεία.

Προς αυτή την κατεύθυνση, οι πρόσφατες οδηγίες της ESC (2022) για την Καρδιο-Ογκολογία δίνουν συστάσεις για τη διάγνωση και παρακολούθηση καρδιοπαθειών σε ασθενείς που έχουν διαγνωστεί με καρκίνο.

https://doi.org/10.1093/eurheartj/ehac244

Ποιες αντικαρκινικές θεραπείες είναι πιθανόν να βλάψουν την καρδιά

Όλα τα αντικαρκινικά φάρμακα μπορεί να επιπλακούν με παρενέργειες από την καρδιά, όμως, τα περισσότερο καρδιοτοξικά είναι οι ανθρακυκλίνες, που χρησιμοποιούνται εδώ και πολλά χρόνια στη θεραπεία λεμφωμάτων και λευχαιμιών, στη θεραπεία του καρκίνου του μαστού και των σαρκωμάτων. Από την κλασική χημειοθεραπεία, επίσης τοξικά στην καρδιά είναι οι αντιμεταβολίτες και οι αλκυλιούντες παράγοντες (κυκλοφωσφαμίδη, πλατίνα).

Η πρόσφατη ανάπτυξη καινούργιων αντικαρκινικών φαρμάκων, των στοχευμένων θεραπειών (τραστουζουμάμπη, μπεβασιζουμάμπη), που αποκαλούνται έτσι γιατί δεν σκοτώνουν τα καρκινικά κύτταρα, όπως η κλασική χημειοθεραπεία, αλλά τροποποιούν στοχευμένα ορισμένα μεταβολικά μονοπάτια μέσα στο καρκινικό κύτταρο και το αδρανοποιούν, καθώς και της ανοσοθεραπείας, που δυναμώνει το ανοσοποιητικό μας σύστημα για να επιτεθεί κατά του καρκίνου, έχει επεκτείνει το πεδίο των ογκολογικών θεραπειών, που αφ’ενός αντιμετωπίζουν αποτελεσματικά τον καρκίνο, αφ’ετέρου όμως μπορεί να βλάψουν την καρδιά.

Παράγοντες κινδύνου καρδιοτοξικότητας που σχετίζεται με τη θεραπεία του καρκίνου - Ποιοι ασθενείς κινδυνεύουν περισσότερο

Η καρδιοτοξικότητα που σχετίζεται με την αντικαρκινική θεραπεία επηρεάζεται από διάφορους παράγοντες, που:

1. πρωταρχικά έχουν σχέση με τον ίδιο τον ασθενή, συμπεριλαμβανομένου του αν ο ασθενής έχει υπέρταση, δυσλιπιδαιμία, σακχαρώδη διαβήτη, αν καπνίζει, εάν έχει ήδη περάσει έμφραγμα ή έχει καρδιακή ανεπάρκεια πριν τη διάγνωση του καρκίνου, εάν έχει ηλικία >65 ετών ή <15 ετών.
2. Το είδος της θεραπείας παίζει σημαντικό ρόλο στην καρδιοτοξικότητα, η συνολική αθροιστική δόση εάν πρόκειται για ανθρακυκλίνες, ο συνδυασμός διαφόρων χημειοθεραπευτικών παραγόντων, καθώς επίσης εάν πρόκειται να συγχορηγηθεί χημειοθεραπεία μαζί με ακτινοβολία. Το γενετικό υπόβαθρο, το θετικό οικογενειακό ιστορικό για καρδιακές παθήσεις καθώς και περιβαλλοντικοί παράγοντες (διατροφή και τρόπος ζωής) αποτελούν υποβοηθητικό υπόστρωμα για την εκδήλωση της καρδιοτοξικότητας.

Ποιες είναι οι εκδηλώσεις της καρδιοτοξικότητας;

Σημαντικές εκδηλώσεις καρδιοτοξικότητας από τις ογκολογικές θεραπείες αποτελούν:

1. Καρδιακή ανεπάρκεια

Η πιο συχνή καρδιαγγειακή επιπλοκή των αντικαρκινικών φαρμάκων είναι η αδυναμία της καρδιάς να εξωθήσει αίμα στους ιστούς, που αρχικά μπορεί να

μην εμφανίσει συμπτώματα, αλλά μπορεί να οδηγήσει σε καρδιακή ανεπάρκεια. Αυτή η παρενέργεια σχετίζεται συχνότερα: α. με τις ανθρακυκλίνες και β. με το μονοκλωνικό αντίσωμα τραστουζουμάμπη (Herceptin).

Είναι σημαντικό να σημειωθεί, ότι το 9% των ασθενών που θεραπεύονται για καρκίνο αναπτύσσουν καρδιακή ανεπάρκεια, η οποία μπορεί να εμφανιστεί άμεσα, σε πρώιμο στάδιο (εντός του πρώτου έτους της θεραπείας), αλλά ακόμα και σε μεταγενέστερο χρόνο, για αυτό είναι πολύ σημαντική η παρακολούθηση των ασθενών που θεραπεύονται με αυτά τα φάρμακα.

2. Ισχαιμία – έμφραγμα μυοκαρδίου

Υπάρχουν αντικαρκινικά φάρμακα (πλατίνα,5- FU, ανοσοθεραπεία) που μπορεί να επιταχύνουν την αθηροσκλήρωση και να συσχετιστούν με αυξημένο κίνδυνο ισχαιμίας και εμφράγματος του μυοκαρδίου. Επίσης, η θεραπεία του καρκίνου με ακτινοβόληση μπορεί να αποτελέσει παράγοντα κινδύνου για ισχαιμία και μελλοντική εκδήλωση στεφανιαίας νόσου, στηθάγχης και εμφράγματος, ειδικά όταν ακτινοβολείται ο αριστερός πνεύμονας ή ο αριστερός μαστός, πεδία δηλαδή όπου συμπεριλαμβάνεται η καρδιά. Οι νεότερες τεχνικές ακτινοθεραπείας λαμβάνουν πλέον υπ’όψιν την προστασία της καρδιάς και χορηγούν μικρότερη δόση της ακτινοβολίας στην καρδιά, για να μειωθεί ο κίνδυνος επιπλοκών.

3. Αρρυθμίες

Οι αρρυθμίες που ενδέχεται να εμφανίσουν οι ασθενείς με καρκίνο πριν, στη διάρκεια ή μετά από τη θεραπεία, διακρίνονται σε κολπική μαρμαρυγή, βραδυκαρδία και σπανίως επικίνδυνες αρρυθμίες, όπως κοιλιακή ταχυκαρδία ή κοιλιακή μαρμαρυγή. Κάθε τύπος αρρυθμίας συσχετίζεται με διαφορετικές κατηγορίες φαρμάκων.

Η προχωρημένη ηλικία, το οικογενειακό ιστορικό αιφνίδιου καρδιακού θανάτου και η λήψη άλλων φαρμάκων που σχετίζονται με τη θεραπεία του καρκίνου, όπως αντιβιοτικά και αντιεμετικά, μπορεί να αυξήσουν τον κίνδυνο αρρυθμιών.

4. Αρτηριακή υπέρταση

Ο κίνδυνος να απορρυθμιστεί η αρτηριακή πίεση, στη διάρκεια ή μετά τη θεραπεία του καρκίνου, είναι ιδιαίτερα αυξημένος. Μπορεί να εμφανιστεί υπέρταση σε ασθενείς που είχαν φυσιολογική πίεση ή να υποτροπιάσει υπέρταση που προϋπήρχε, αλλά ρυθμιζόταν καλά με αντιυπερτασικά φάρμακα.

5. Φλεβική θρόμβωση

Ο κίνδυνος εμφάνισης θρόμβου σε φλέβα των κάτω άκρων ή πνευμονικής εμβολής είναι αυξημένος σε καρκίνο και σχετίζεται με την εντόπιση της νόσου. Κυρίως όταν ο καρκίνος εντοπίζεται στο πάγκρεας, στον εγκέφαλο, στο στομάχι, στο νεφρό, στον πνεύμονα, όταν υπάρχουν μεταστάσεις και όταν έχει προηγηθεί εκτεταμένο χειρουργείο υπάρχει αυξημένη πιθανότητα θρόμβωσης.

Σε ποιες εξετάσεις πρέπει να υποβάλονται οι ασθενείς αρχικά, για να εκτιμηθεί ο κίνδυνος καρδιοτοξικότητας Αρχικά, ο ογκολόγος ενημερώνει τον ασθενή, εάν

η θεραπεία για τον καρκίνο μπορεί να επηρεάσει την καρδιά και τον παραπέμπει σε καρδιολόγο, εάν υπάρχει κίνδυνος καρδιοτοξικότητας. Ο κύριος άξονας του ελέγχου των ασθενών είναι το ηλεκτροκαρδιογράφημα, βιοχημικές εξετάσεις αίματος και το υπέρηχο καρδιάς.

Τα τελευταία χρόνια, έχουν εισαχθεί νεότερες τεχνικές από το υπερηχογράφημα, που κάνουν πιο ευαίσθητες τις μετρήσεις μας κι έτσι γίνεται πιο πιθανόν να εντοπιστεί διαταραχή της λειτουργικότητας της καρδιάς πολύ πρώιμα.

Καρδιο-ογκολογική φροντίδα κατά τη διάρκεια της αντικαρκινικής θεραπείας και μετά το τέλος αυτής.

1. Κατά τη διάρκεια της αντικαρκινικής θεραπείας, εάν ο κίνδυνος καρδιοτοξικότητας έχει εκτιμηθεί χαμηλός, ο ασθενής θα χρειαστεί να επισκεφτεί τον καρδιολόγο μια φορά στους 4 με 6 μήνες από την έναρξη και ένα χρόνο μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας.
2. Εάν ο κίνδυνος είναι μέτριος, θα χρειαστεί να γίνονται πιο συχνά εξετάσεις τόσο κατά τη διάρκεια αλλά και μετά το τέλος της θεραπείας.
3. Όταν ο κίνδυνος είναι υψηλός, θα υπάρχει στενή παρακολούθηση από τον καρδιολόγο και, εάν χρειαστεί, θα χορηγηθούν καρδιοπροστατευτικά φάρμακα.

Είναι πολύ σημαντικό, οι ασθενείς να είναι σε επαφή με τον καρδιολόγο, για να υπάρχει σύγκριση των εξετάσεων σε σχέση με τις αρχικές πριν τη θεραπεία. Οι ασθενείς πρέπει να απευθύνονται στον θεράποντα ιατρό, εάν εμφανιστούν συμπτώματα, όπως πόνος στο στήθος, δυσκολία στην αναπνοή, αίσθημα λιποθυμίας ή γρήγορος σφυγμός (ταχυκαρδία). Επίσης, πρέπει να διατηρούν, τόσο κατά τη διάρκεια της θεραπείας όσο και μετά την ολοκλήρωση, κανόνες υγιεινής διατροφής, κατανάλωση φρούτων και λαχανικών, αποφυγή λιπαρών τροφών, αναψυκτικών, επεξεργασμένων τροφών.

Να εφαρμόζουν τακτική άσκηση 40 λεπτά, 3-4 φορές την εβδομάδα και να διακόψουν άμεσα το κάπνισμα.

Η σημασία της συνεργασίας Ογκολόγων και Καρδιολόγων

Η συνεργασία Ογκολόγων και Καρδιολόγων αποτελεί τη βάση για να έχουμε άριστο αποτέλεσμα από την ογκολογική θεραπεία, εξασφαλίζοντας, παράλληλα, την υγεία του καρδιαγγειακού συστήματος. Η Καρδιο-Ογκολογία αποτελεί ανάγκη των καιρών μας για μια ολιστική και ορθολογική προσέγγιση των καρκινοπαθών.